تاریخچه برق

تاریخچه برق

اگر کسی بخواهد تاریخ برق را به قرن ششم قبل از میلاد بکشاند، بر او خرده نمیتوان گرفت،زیرا درآن عصر،کهربا و مغناطیس وبرخی از خاصیتهای این دو ماده شناخته شده واین سخن ازطالس ملطی روایت شده است که “مغناطیس درخود روحی دارد که آهن را به جنبش در میاورد”.
امادرواقع علم الکتریسیته ازتاریخ 1785 میلادی که کولن قانون الکتریسیته ساکن را یافت وشباهت بسیار نزدیک آن رابا قانون جاذبه عمومی نشان داد،آغاز میشود. درسال 1800 میلادی ولتا پیل الکتریکی را اختراع کردو بالاخره درسال 1871 میلادی با اختراع ماشین گرام راه تبدیل کلان انرژی مکانیکی به انرژی الکتریکی و بالعکس باز شد.

ادیسون و برق

Thomas-Edison-inventor-[barghfa.com]

توماس الوا ادیسون (۱۱ فوریه ۱۸۴۷ – ۱۸ اکتبر ۱۹۳۱) مخترع و بازرگانی آمریکایی بود. او وسایل متعددی را طراحی یا کامل کرد که مهم‌ترین و معروفترین آنها لامپ الکتریکی است.

ادیسون در طول حیات علمی خویش توانست ۲۵۰۰ امتیاز اختراع را در ایالات متحدهٔ آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان به نام خود ثبت کند که رقمی حیرت‌انگیز و باورنکردنی به نظر می‌رسد. واقعیت این است که بیشتر اختراعات وی تکمیل شدهٔ کارهای دانشمندان پیشین بودند و ادیسون کارمندان و متخصصان پرشماری در کنار خود داشت که در پیشبرد تحقیقات و به سرانجام رسانیدن نوآوری‌هایش یاریش می‌کردند. دهنی ذغالی تلفن،ماشین تکثیر، میکروفن، گرامافون، دیکتافون، کینتوسکوپ (نوعی دستگاه نمایش فیلم)، دینام موتور و لاستیک مصنوعی از جمله مواد و وسایلی هستند که بدست ادیسون و همکارانش ابداع یا اصلاح شدند.ادیسون از اولین مخترعانی بود که توانست با موفقیت بسیاری از اختراعات خود را به تولید انبوه برساند.

مایکل فارادی

اگرچه که الکتریسته و برق به عنوان نتیجه واکنش شیمیایی ای که در یک پیل الکترولیت از زمانی که الساندرو ولتا در سال 1800م این آزمایش را انجام داد، شناخته می شده است، اما تولید آن به این روش گران بوده و هست. در سال 1831م، مایكل فارادی ماشینی ابداع کرد که از حرکت چرخشی تولید الکتریسیته می کرد، اما حدود پنجاه سال طول کشید تا این فن آوری از نظر اقتصادی مقرون به صرفه شود. در سال 1878م، توماس ادیسون جایگزین عملی تجاری ای را برای روشنایی های گازی و سیستم های حرارتی ایجاد کرد و به فروش رساند که از الکتریسته جریان مستقیمی استفاده می کرد که بطور منطقه ای تولید و توزیع شده بود، استفاده می کرد. در سیستم جریان مستقیم ادیسون، ایستگاه های تولید توان اضافی می بایست نصب می شدند. بدلیل اینکه ادیسون قادر نبود سیستمی را تولید کند که به ژنراتورهای چندگانه اجازه بدهد که به یکدیگر متصل شوند، گسترش سیستم او نیاز داشت که تمامی ایستگاه های تولید جدید مورد نیاز ساخته شوند.

اهم و تسلا

نیاز به نیروگاه های اضافی ابتدا توسط قانون اهم بیان شده است، به دلیل اینکه تلفات با مربع جریان یا بار و با خود مقاومت متناسب است، بکار بردن کابل های طولانی در سیستم ادیسون به مفهوم داشتن ولتاژهای خطرناک در برخی نقاط یا کابل های بزرگ و گران قیمت و یا هر دوی اینها بود.

نیکولا تسلا که مدت کوتاهی برای ادیسون کار می کرد و تئوری الکتریسته را بگونه ای درک کرده بود که ادیسون درک نکرده بود، سیستم جایگزینی را ابداع کرد که از جریان متناوب استفاده می کرد.
تسلا بیان داشت که دو برابر کردن ولتاژ جریان را نصف می کند و منجر به کاهش تلفات به میزان 4/3 می شود و تنها یک سیستم جریان متناوب اجازه انتقال بین سطوح ولتاژ را در قسمت های مختلف آن سیستم ممکن می سازد. او به توسعه و تکمیل تئوری کلی سیستم اش ادامه داد و جایگزین تئوری و عملی ای را برای تمامی ابزارهای جریان مستقیم آن زمان ابداع کرد و ایده های بعدیش را در سال 1887م در 30 حق انحصاری اختراع به ثبت رساند.

جرج وستینگهاوس

george-westighouse-power-histore[barghfa.com]

 

در سال 1888م کار تسلا مورد توجه جرج وستینگهاوس که حق انحصاری اختراع یک ترانسفورماتور را در اختیار داشت و یک کارخانه روشنایی را از سال 1886م در گریت بارینگتون، ماساچوست راه اندازی کرده بود، قرار گرفت. اگرچه که سیستم وستینگهاوس می توانست از روشنایی های ادیسون استفاده کند و دارای گرم کننده نیز بود، اما این سیستم دارای موتور نبود. توسط تسلا و اختراع ثبت شده اش، وستینگهاوس یک سیستم قدرت برای یک معدن طلا در تلورید، کلورادو در سال 1891 ساخت که دارای یک ژنراتور آبی 100 اسب بخار(75 کیلو وات) بود که یک موتور 100 اسب بخار (75 کیلو وات) را در آنسوی خط انتقالی به فاصله 5/2 مایل (4 کیلومتر) تغذیه می کرد. سپس در یک قرارداد با جنرال الکتریک که ادیسون مجبور به فروش آن شده بود، شرکت وستینگهاوس اقدام به ساخت یک نیرگاه در نیاگارا فالس کرد که دارای سه ژنراتور تسلای 5000 اسب بخار بود که الکتریسته را به یک کوره ذوب آلومینیوم در نیاگارا ، نیویورک و به شهر بوفالو، نیویورک به فاصله 22 مایل (35 کیلومتر) انتقال می داد. نیروگاه نیاگارا در 20 آوریل 1895م شروع به کار میکند.

تاریخچه ورود برق به ایران

در سال 1284 محمد حسين امين الضرب ، از رجال و سرمايه داران معروف ايران ، با خريد مولدي كه با زغال سنگ كار مي كرد . بخشي از شهر تهران را روشن كرد كه بسياري از آن به عنوان مبدا تاريخي ورود برق به ايران ياد مي كنند .

 چراغ پيه سوز ، زنبروي ، موشي ، گردسوز و فانوس ممكن است به عنوان اشيا تاريخي در بسياري از خانه هاي ايراني وجود داشته باشد اما همين چراغ ها سفالي ، فلزي و شيشه اي براي روشنايي منازل ، كوچه ها و معابر شهرها استفاده مي شد و بلديه ( شهرداري ) مسئول روشنايي كوچه ها و معابر بود و چراغچي ها هر شب نردبان به دوش و ظرف نفتي يا روغن گياهي و حيواني در دست چراغ هاي ديوار كوب و فانوس هاي اويزان بر روي تيرهاي چوبي را روشن مي كردند .
در برخي مناطق انها موظف بودند در اوايل صبح چراغ ها را خاموش و جمع آوري كنند . اغلب اين چراغ ها به علت كوچكي مخزن و كمبود سوخت ، تنها در ساعاتي از شب روشن مي ماندند و تا سالها تنها منبع نور كوچه ، خيابان و محله به حساب مي امد . هزينه اين چراغ هاي قديمي كم نور و پر دردسر با روشن شدن چند لامپ در صد و بيست سال پيش كم كم به فراموشي سپرده شدند و به عنوان ميراث گذشته در كنج خانه ها جاي گرفتند.

اولین مولد برق در ایران

اولين مولد برقي كه وارد ايران شد تنها سه يا چهار لامپ را روشن مي كرد كه ناصر الدين شاه در سفر فرنگ با ديدن چراغ هاي روشن آنجا، آن را وارد كرده بود . اين مولد کوچك الكتريكي كه در سال1264 خورشيدي در دربار ناصر الدين شاه و تكيه دولت مورد استفاده قرار گرفت ولي به عنوان مبدأ تاريخي ورود الکتریسیته به ايران مورد توجه قرار نگرفت .
 درست بيست سال بعد از ان بود كه محمد حسين امين الضرب با مولدي 400 كيلو واتي بخشي از شهر تهران را روشن كرد .
 اين مولد چندين سال به صورت انحصاري برق مناطقي از تهران را روشن كرد .
اين مولد چندين سال به صورت انحصاري برق مناطقي از تهران را تأمين مي كرد كه تا مدتها منحصر به ساعاتي از شب بود . البته دو سال پيش از اين ، حرم امام رضا با 400 لامپ روشن شده بود اما برق ان جنبه عمومي نداشت و به طور اختصاصي براي روشنايي حرم استفاده مي شد .

پیشرفت برق در ایران

مولد برق حرم امام هشتم شيعيان 12 اسب بخار قدرت داشت و با همت حاج محمد باقر ميلاني معروف به ر ضايوف كه امتياز چراغ برق مشهد به او واگذار شده بود با هزينه بالغ بر هشت هزار تومان نصب شده بود .
در زمينه تأ‌مين هزينه اين مولد اختلافاتي ميان تاريخ نويسان وجود دارد برخي مي گويند مظفرالدين شاه هزينه ان را تذمين كرده اما برخي از بازماندگان آقاي ميلاني معتقدند جد انها تمام هزينه را تذمين كرده است .
برخي منابع عقيده دارند در همان سال ها برق به انزلي نيز وارد شده و يك تاجر روسي به نام خوشتاريا ً نخستين لامپ را به شيوه تجاري در ايران روشن كرده است و مردم انزلي از جمله اولين كساني در ايران بودند كه روشنايي برق را ديده اند .
شهر تبريز در شمار اولين شهرهايي بوده كه مردمانش زودتر از ديگران برقدار شده اند و ” قاسم خان والي ً امتياز تأسيس كارخانه برق را در سال 1281 به دست آورد كه بخشي از خيابان مجيدي را روشن مي كرد .
از او شيوه نامه اي باقي مانده كه درآن چگونگي استفاده از خدمات برق شرح داده شده است . قديمي ترين سند ارائه خدمات برق در ايران است . در اين شيوه نامه توضيح داده شده كه هزينه هاي سيم كشي ، چراغ هاو برق چگونه از مشتركين دريافت مي شود و در چه صورتي برق مشتركين قطع خواهد شد .
در سال 1287 نخستين چاه نفت در مسجد سليمان به نفت رسيد و براي انتقال نفت از مسجد سليمان به پالايشگاه آبادان ، يك نيروگاه بخاري براي راه اندازي تلمبه خانه و روشنايي ساختمان ها ساخته شد كه مبدا ورود برق به خوزستان است .
مصارف اوليه برق تنها محدود به چند ساعت از شب براي روشنايي بود و مولدهاي اوليه با زغال سنگ ، هيزم و چوب كار مي كردند اما به دليل هزينه بالا بعدها جاي خود را به مولدهاي ديزلي دادند . معابر و خيابانهايي كه اولين بار در شهرها برقدار شدند به خيابان چراغ برق معروفند و مردم اين خيابانها را در شهرهايي نظير تهران . تبريز و مشهد به اين نام مي شناسند.

به طوری که از روایتهای تاریخی بر میاید،پیش از آنکه حاکمان و دولت مردان نقشی سازمان یافته در اداره عمومی شهر و روشن کردن خیابانها و فراهم آوردن تسهیلات برای روشنایی خانه ها داشته باشند،نیکو کاران و خیرخواهان بنابر باورهای خود که نور را برخوردار از تقدس و مظهر پاکی و خرد و نیکی میدانستند،هرگونه اقدام در این راه را بر پایه عرف و ارزشهای اجتماعی و وجدان شخصی انجام میدادند و بدون مداخله حکومت و دولت،کمابیش به خدمت شهر و وسعت محیط زیست خویش میپرداختند.تا اینکه در زمان ناصرالدین شاه،مسافرتهای شاه و برخی از رجال و روشنفکران ایرانی به اروپا و تاثیرپذیری و انتقال این تاثیرات به ایران و آمیخته شدن آن با شیوه های سنتی،اندک اندک مقدمات برپایی تشکیلات نوین سازمان یافته ای را فراهم آورد که بعدها به دستگاه پیچیده اداری به منظور تامین امور عمومی شهر مبدل شد.

در ۲۵ مهر ماه سال ۱۳۱۵ با تصویب اساسنامه موسسه برق شهرداری تهران،اداره روشنایی شهرداری به موسسه برق تهران تبدیل شد و به عنوان یک موسسه مستقل،زیر نظر شهرداری به انجام وظایف محوله از جمله مطالعه در تعرفه نرخ جریان برق و نظارت در اجرای آن،تصویب قرارداد های مخصوص فروش جریان برق با موسسات و کارخانجات و ….پرداخت.

تا سال ۱۳۴۱برای مدیریت برق کشور سازمان واحدی وجود نداشت و تصمیمات کلان از طریق وزارت کشور و سازمان برنامه و بودجه به شهرداریها و موسسات خصوصی یا دولتی متولی الکتریسیته در شهرستانها ابلاغ و اعمال میشد.

با افزایش تقاضا و خارج شدن تولید و مصرف برق از وضعیت محدود منطقه ای و بخصوص،ایجاد نیروگاه های آبی در برنامه سوم عمرانی کشور که از مهرماه ۱۳۴۱به اجرا گذارده شد،صنعت برق اهمیت بیشتری یافت و ایجاد سازمان مستقلی برای توسعه این صنعت،لازم تشخیص داده شد.به این منظور در ۱۳دی ماه۱۳۴۱سازمان برق ایران بوجود آمد.وظیفه این سازمان تهیه و اجرای سیاستهای و هدفهای عمرانی کشور بود و ارکان آن به طور مستقیم با سازمان برنامه و بودجه ارتباط داشتند و بودجه آن نیز توسط این سازمان تامین میشدند.

توسعه سریع صنعت برق در نخستین سالهای اجرایی برنامه سوم عمرانی کشور و محدودیت اختیارات تفویض شده به سازمان برق ایران،ناکام بودن این سازمان را برای نظارت بر صنعت برق کشور آشکار کرد و فکر ایجاد وزارتخانه ای برای تامین آب و برق مورد نیاز کشور،همگام با برنامه ها و پیشرفت های کشور در زمینه های مختلف به وجود آمد.از این رو لایحه تاسیس وزارت آب و برق به مجلس شورای ملی داده شد و در تاریخ ۲۲اسفند۱۳۴۲به تصویب رسید،در تاریخ ۲۶اسفند همان سال از تصویب مجلس سنا گذشت و سرانجام در ۱۶فروردین ۱۳۴۳ به دولت ابلاغ شد.این وزرتخانه پس از تشکیل،امر سرپرستی و نظارت موسسات برق را بر عهده گرفت.

در تیر ماه ۱۳۴۴قانون توسعه موسسات برق غیر دولتی به تصویب مجلسین شورای ملی و سنا رسید و به موجب این قانون مدت ۳ماه به موسسات برق غیر دولتی فرصت داده شد تا آمادگی خود را برای پذیرش شرایطی که در مورد تولید،توزیع،سرمایه،نرخ و …در این قانون پیش بینی شده اعلام کنند و در غیر این صورت وزارت آب و برق از ادامه فعالیت آنها جلوگیری میکرد.از آنجا که شرایط اعلام شده در این قانون با توان مالی موسسات برق خصوصی انطباق نداشت و سود کافی را نیز در بر نداشت،موجبات دولتی شدن صنعت الکتریسیته فراهم شد و در سال ۱۳۴۴تمام موسسات برق در اختیار وزارت آب و برق قرار گرفت.

در سال ۱۳۴۶قانون سازمان برق ایران از تصویب مجلسین گذشت و بر اساس ماده۲آن به وزارت آب و برق اجازه داده شد تا کشور را از نظر تامین برق،بدون الزام به پیروی از تقسیمات کشوری به مناطقی تقسیم و به تدریج نسبت به تاسیس شرکتهای برق منطقه ای اقدام کند.

بر اساس این قانون ۱۵ شرکت برق منطقه ای و سازمان آب و برق خوزستان مسئولیت تولید،انتقال و توزیع نیروی برق را در سطح کشور بر عهده گرفتند و همچنان نیز بر همین منوال ادامه دارد.

در سال ۱۳۴۸شرکت توانیر بر اساس قانون و با مسئولیت توسعه تاسیسات تولید و انتقال و عمده فروشی برق تشکیل شد.

در سال ۱۳۵۳قانون تشکیل وزارت نیرو تصویب شداین وزرتخانه علاوه بر وظایف وزارت آب و برق،مسئولیت انرژی کشور را نیز بر عهده گرفت.

در سالهای ۱۳۵۳و۱۳۵۴تغییراتی در اساسنامه شرکت توانیر ایجاد و سرانجام طبق آخرین تغییر در مهرماه سال ۱۳۷۴به سازمان مدیریت تولید و انتقال نیروی برق ایران(توانیر)تبدیل و وظایف و ماموریتهای معاونت امور برق وزارت نیرو به این سازمان محول و پست مدیر عامل این سازمان و معاونت امور برق داده شد.

صنعت برق پس از انقلاب اسلامی

صنعت برق کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲بهمن ۱۳۵۷سیر رشد و پیشرفت را در جهت پی افکنی یک صنعت زیر بنایی و مهم طی کرده است.در حال حاضر این صنعت از نظر ظرفیت نصب شده در بین خانواده جهانی برق جایگاه شانزدهم و در منطقه خاورمیانه جایگاه اول را به خود اختصاص داده است.به طور کلی میتوان گفت توسعه صنعت برق بعنوان یک زیر بنا و نیاز اجتماعی که از حدود سالهای نخستین قرن چهادهم(۱۳۰۰-۱۳۱۰)آغاز شده بود تا حدقابل محسوس در دهه۱۳۴۷تا۱۳۵۷و به طور عمده در دو دهه(۱۳۵۷-۱۳۷۷)تحقق یافته است.در طول این مدت رشد بخشهای مختلف صنعت برق(تولید،انتقال و توزیع)بین ۴تا ۵/۹برابر بوده است.

بررسی آمار رشد صنعت برق در بخشهای مختلف آن از سال ۱۳۴۷تا۱۳۵۷از ۳۵۰به ۷۰۰۰واز سال ۱۳۵۷تا ۱۳۷۷به گونه ای بوده که ظرفیت نصب شده نیروگاههااز ۷۰۰۰به ۲۶۶۰۰مگاوات رسیده است.

در سال ۱۳۴۷تعدادمشترکان ۱۲۴۸۰مشترک بوده که در سال۱۳۵۷به۳میلیون و ۹۹۰هزار مشترک و در سال ۱۳۷۷به ۱۴میلیون و ۲۵۰هزار مشترک و در سال۱۳۸۷به۱۸میلیون و ۳۸۰هزار مشترک بالغ شده است.

پس از انقلاب ۵۷بحث خود اتکایی و استقلال در صنعت برق به عنوان یکی از مسائل مهم در بخشهای گوناگون مطرح بوده است به گونه ای که مدیریت صنعت برق در طول این مدت اقدام به ظرفیت سازی گستردهای در زمینه طراحی،پیمانکاری و مدیریت پروژه کرد.در حال حاضر پیشرفت در این زمینه به حدی است که توان بالقوه و بالفعل صدور بعضی از خدمات کارشناسی در صنعت الکتریسیته به خارج از کشور وجود دارد.صنایع وابسته نیز از فرایند توسعه و رشد صنعت برق بهره مند شده اند و در زمینه ساخت تجهیزات،لوازم و ابزارهای بخش توزیع و انتقال پیشرفتهایی مشاهده میشود.

در بخش تولید نیز صنعت برق به طورکامل در امر تولید بویلر های نیروگاهی و برج خنک کن و ژنراتور و تجهیزات هیدرومکانیک و ساخت و تجهیز توربین و ساخت پره ها و در ساخت سیستمها و تجهیزات الکتریکی به خود کفایی رسیده است.به طور قطع میتوان گفت از سال۱۳۷۷به بعد در امر ساخت نیروگاه حرارتی ۹۰٪و در ساخت نیروگاه آبی ۹۵٪و در ساخت نیروگاه بادی ۶۰٪ اتکا به تجهیزات ساخت داخل ایجاد شده است.

در زمینه برق رسانی روستایی به رغم پراکندگی جغرافیایی تمامی روستاهای کشور از سال ۱۳۸۲از نعمت برق بهره مند هستند.یکپارچه سازی و سراسری شدن شبکه برق کشور از سال ۱۳۷۹محقق شده است و علاوه بر آن کار اتصال به شبکه های کشورهای همجوار برقرار شده است.در حال حاضر شبکه برق ایران با جمهوری آذربایجان،ارمنستان،ترکیه،عراق،پاکستان و ترکمنستان مرتبط شده و آماده اتصال به شبکه افغانستان است.

نگاهی به اینده صنعت برق در ایران

صنعت برق ایران برای یک دهه باقیمانده تا پایان قرن چهاردهم شمسی برنامه عظیمی تدارک دیده و در نظر دارد قدرت نصب شده را به بیش از ۱۰۰هزار مگاوات برساند تا نیاز مصرفی را که تا آن هنگام به ۸۰هزار مگاوات میرسد پوشش دهد.بر مبنای آینده نگری های انجام شده،انرژی برق تولیدی سالانه در آن زمان به ۲۳۰میلیارد کیلووات ساعت،تعداد مشترکان به۲۴میلیون ومیزان دارایی با نرخهای کنونی به بیش از ۲۰۰میلیارد دلار خواهد رسید.

همچنین در ادامه سیاستهای گذشته مبنی بر تنوع در منابع اولیه انرژی،توجه به منابع تجدید پذیر مثل نیروگاهای آبی،بادی و خورشیدی در طول دهه آتی تمامی نیروگاهای برق آبی در دست احداث کامل وبه بهره برداری خواهند رسید.همچنین حدود۶۰۰۰مگاوات نیروگاه های اتمی،بادی و خورشیدی جدید تکمیل و وارد مدار خواهند شد.

 

مطالب مرتبط

نظرات شما

  1. با تشکر اطلاعات خیلی خوبی بود

قالب ووکامرس